Bieg Rolnika odbędzie się w Kurejwie

Kurejwa – wieś o XV–wiecznym rodowodzie

Tam odbędzie się 17 Bieg Rolnika

(opracowanie przygotowane przez czat GPT)

Kurejwa, położona w północnej części gminy Grajewo, należy do tych miejscowości, których historia sięga znacznie dalej, niż mogłoby sugerować ich dzisiejsze, niewielkie rozmiary. Jej dzieje są zarazem ciekawą opowieścią o średniowiecznym osadnictwie Mazowsza, drobnej szlachcie, rozległych dobrach ziemiańskich i przemianach polskiej wsi.

Najstarsze znane wzmianki o Kurejwie pochodzą z XV wieku. W źródłach występuje ona pod nazwami Kureywa, Kurejwy, a także Dubsko alias Cureywy. W 1479 r. była już istniejącą miejscowością należącą do władcy mazowieckiego. Co ciekawe, jeszcze w 1491 r. określano ją jako „nową wieś”, co pozwala przypuszczać, że jej właściwe zagospodarowanie nastąpiło stosunkowo niedługo przed tą datą. Według późniejszej tradycji rodzinnej początki osady wiązano z Mikołajem Świdrem ze Świdrów. W 1508 r. Maciej ze Świdrów uzyskał potwierdzenie praw do Kurejwy i związanych z nią łąk nad rzeką Ełk.

Nie bez znaczenia jest położenie Kurejwy. Wieś powstała na obszarze dawnej puszczy i kompleksów leśnych pogranicza mazowieckiego, w sąsiedztwie innych miejscowości, których nazwy również świadczą o średniowiecznym procesie zasiedlania tych terenów. Kurejwa wraz z Kurejewką, Chojnówkiem i Kurkami stanowiła część charakterystycznego krajobrazu osadniczego północno-wschodniego Mazowsza.

Przez kolejne stulecia Kurejwa pozostawała związana z drobnoszlacheckimi właścicielami ziemskimi. Początkowo należała do Świderskich, których własność obejmowała także Mazewo i Osowiec. Od XVII wieku wieś znalazła się w rękach Rydzewskich z Rydzewa koło Rajgrodu. Była to rodzina należąca do znaczących rodów szlacheckich tego regionu. Jednym z właścicieli Kurejwy był Olbracht Rydzewski, którego potomkowie przez kilka pokoleń byli związani z miejscowością. W XVIII wieku w Kurejwie rodziły się kolejne pokolenia Rydzewskich, a w 1764 r. Wojciech Rydzewski występuje w źródłach jako dziedzic dóbr Kurejwa.

W XVIII wieku Kurejwa była już dobrze ukształtowaną osadą. W 1787 r. liczyła 9 domów i 56 mieszkańców. Była więc niewielką miejscowością, ale funkcjonowała w ramach większego układu dóbr ziemskich. W tym czasie właściciele Kurejwy należeli do lokalnej warstwy szlacheckiej, która odgrywała istotną rolę w życiu gospodarczym i społecznym okolicy.

W XIX wieku nastąpiła kolejna ważna faza dziejów Kurejwy. Wieś i folwark znalazły się w obrębie rozległych dóbr Rydzewo-Czarny Las. W 1876 r. z tych dóbr wydzielono Kurejwę oraz Miecze jako odrębne dobra ziemskie. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” podaje, że Kurejwa liczyła wówczas 1597 mórg, a znajdujący się tu folwark obejmował wraz z Cyprkami 1374 morgi. W 1827 r. wieś miała 13 domów i 79 mieszkańców.

To właśnie w drugiej połowie XIX wieku Kurejwa nabrała charakteru majątku ziemiańskiego z reprezentacyjną siedzibą właścicieli. Powstał dwór otoczony parkiem, a obok niego zabudowania gospodarcze. Do dziś zachował się fragment tego dawnego założenia. Dwór i park zostały objęte ochroną konserwatorską; w ewidencji zabytków znajduje się również murowany budynek gospodarczy z początku XX wieku oraz kapliczka wzniesiona w 1926 r.

Historia majątku nie zakończyła się jednak wraz z XIX stuleciem. W pierwszych dekadach XX wieku dobra przechodziły kolejne przekształcenia własnościowe, a ich część zaczęto parcelować. W okresie międzywojennym właścicielem majątku Kurejwa był Jan Ciemniewski, którego sprawy majątkowe są odnotowane również w dokumentach sądowych z 1935 r.

Druga wojna światowa i reforma rolna po 1944 r. ostatecznie zakończyły epokę Kurejwy jako majątku ziemiańskiego. Ziemię rozparcelowano, a dawny dwór utracił swoją pierwotną funkcję. Budynek przez lata wykorzystywano m.in. na potrzeby szkoły i mieszkańców wsi. Dziś mieści się w nim Wiejski Dom Kultury. Z dawnego zespołu dworskiego pozostały również park, budynek gospodarczy i kapliczka.

Kurejwa jest więc czymś więcej niż jedną z niewielkich wsi gminy Grajewo. Jej historia prowadzi od średniowiecznej wsi książęcej, poprzez własność Świderskich i Rydzewskich, XIX-wieczny folwark i rezydencję ziemiańską, aż po współczesną wieś rolniczą. Zachowany dwór i park są materialnym śladem świata, który przeminął, ale którego historię można jeszcze odczytać w krajobrazie miejscowości, nazwiskach dawnych właścicieli i zachowanych dokumentach.

Najciekawsze jest jednak to, że historia Kurejwy wciąż nie została w pełni opowiedziana. Zachowane źródła pozwalają cofnąć jej dzieje co najmniej do 1479 roku, a dalsza kwerenda w księgach grodzkich i ziemskich, dokumentach dóbr oraz księgach parafialnych może pozwolić odtworzyć znacznie dokładniej dzieje kolejnych pokoleń mieszkańców tej niezwykłej, starej mazowieckiej wsi.